W 2026 roku Gdynia obchodzi 100. rocznicę nadania praw miejskich – wydarzenia, które rozpoczęło jedną z najbardziej dynamicznych przemian w historii polskich miast. Warto jednak wiedzieć, że historia tego miejsca sięga znacznie dalej niż roku 1926. Wszystko zaczęło się od niewielkiej wioski rybackiej. Prawdziwy rozwój nastąpił dopiero, po podjęciu decyzji o budowie portu. Szereg późniejszych zmian sprawił, że dziś Gdynia to jedno z najlepszych miast do życia, a jednocześnie miejsce, które łączy funkcję ważnego ośrodka gospodarczego i kurortu nadmorskiego.

1253 – pierwsza pisemna wzmianka o Gdyni jako niewielkiej osadzie rybackiej przy parafii oksywskiej
1365 – nadanie przywileju lokacyjnego na prawie chełmińskim w okresie panowania zakonu krzyżackiego
XIV–XVIII wiek – Gdynia jako spokojna wieś należąca do kartuzów, rozwijająca się bardzo powoli
1772 – I rozbiór Polski i przejęcie Gdyni przez Prusy, stopniowe zmiany gospodarcze i administracyjne
XIX wiek – rozwój komunikacji, powstanie linii kolejowej i wzrost liczby mieszkańców
początek XX wieku – Gdynia jako nadmorskie letnisko i największa wieś w okolicy
1921–1923 – rozpoczęcie i pierwszy etap budowy portu morskiego, początek dynamicznych zmian
1926 – nadanie praw miejskich i początek szybkiego rozwoju miasta
1926–1939 – intensywna rozbudowa i wzrost liczby mieszkańców do ponad 120 tys.
1939–1945 – okupacja niemiecka, wysiedlenia mieszkańców i zniszczenia infrastruktury portowej
okres PRL – odbudowa portu i rozbudowa miasta jako ważnego ośrodka gospodarki morskiej
po 1989 roku – modernizacja miasta, rozwój usług, kultury i turystyki
współczesność – Gdynia jako nowoczesne miasto portowe i część aglomeracji Trójmiasta

Początki Gdyni

Pierwsza pisemna wzmianka o Gdyni pochodzi z 1253 roku. Był to dokument kościelny dotyczący granic parafii na Oksywiu. W tym czasie dokładna historia tego miejsca pozostaje jednak niejasna. Według niektórych źródeł w połowie XIII wieku wieś mogła należeć do klasztoru cystersów z Oliwy, a w kolejnym stuleciu jej właścicielem miał zostać pomorski szlachcic Jan z Różęcina. Inni badacze wskazują natomiast, że Gdynia była pierwotnie własnością książęcą, przekazaną rodowi Rusocińskich na przełomie XIII i XIV wieku i pozostającą przez około sto lat własnością rycerską. Pewny pozostaje zatem wniosek, że była to po prostu niewielka osada położona na uboczu ważnych szlaków handlowych.

Okres krzyżacki

Nieco więcej informacji o miejscowości pojawia się w 1365 r., a więc w czasie, gdy Pomorze znajdowało się pod panowaniem zakonu krzyżackiego. Właśnie wtedy Gdynia otrzymała z rąk wielkiego mistrza Winricha von Kniprode przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim. Oznaczało to uporządkowanie zasad funkcjonowania wsi. Władzę lokalną sprawowali tu sołtysi zobowiązani do służby konnej. Mieszkańcy zaś byli obciążeni podatkami oraz świadczeniami na rzecz właściciela dóbr. Nawet prawo połowu w morzu wiązało się z koniecznością wnoszenia opłat.

Gdynia pod rządami kartuzów

Od końca XIV wieku aż do rozbiorów Polski Gdynia pozostawała własnością kartuzów. Poza nielicznymi wydarzeniami był to spokojny okres, w którym życie zmieniało się bardzo powoli. Funkcjonowały tu karczmy, niewielkie gospodarstwa oraz folwark klasztorny. Mieszkańcy płacili czynsze klasztorowi, pracowali na roli i utrzymywali się z połowów. W tym okresie wieś liczyła nieco ponad 100 mieszkańców.

Wyjątkiem, o którym mowa, pył przede wszystkim rok 1734, gdy podczas walk związanych z wojną o sukcesję polską większość zabudowy została spalona. Mimo długiej odbudowy i spadku populacji miejscowość przetrwała jako kaszubska osada, której charakter nadal nie zmieniał się aż do końca epoki nowożytnej.

Gdynia w XVII i XIX wieku

Przełomem w historii miejscowości był I rozbiór Polski w 1772 roku, kiedy Pomorze wraz z Gdynią znalazło się pod panowaniem Prus. Kartuzów wywłaszczono, a wieś stała się własnością państwową zarządzaną przez administrację pruską. Pierwsze urzędowe spisy wykazały w tym czasie zaledwie kilkudziesięciu mieszkańców.

W XIX wieku przede wszystkim zmieniły się zasady gospodarowania. Likwidowano dawne zależności feudalne, a chłopi stopniowo przejmowali ziemię na własność, co wprowadzało Gdynię w realia nowoczesnej gospodarki rolnej.

W tym czasie ogromny wpływ na rozwój miała również poprawa komunikacji. Przede wszystkim, przez okolicę poprowadzono drogę łączącą Gdańsk z północą regionu. W 1870 roku w pobliżu wsi powstała zaś linia kolejowa, która z czasem otrzymała przystanek.

Wszystkie te zmiany sprawiły, że od nieco ponad 71 mieszkańców w 1772 r. do drugiej połowy XIX w. cała Gdyńska gmina wiejska liczyła ich ponad 1100 więcej. To zaś stworzyły podstawowe warunki, które w kolejnych latach miały okazać się kluczowe dla dalszych losów miejscowości.

Początek XX wieku

Na przełomie końca XIX i początku XX wieku, mimo wzrostu populacji Gdynia nadal pozostawała niewielką miejscowością. Wyraźnie jednak zaczął się zmieniać jej charakter. Obok tradycyjnego rybołówstwa i rolnictwa coraz większą rolę odgrywały usługi oraz drobny przemysł. W miejscowości działały m.in. cegielnie, tartaki, czy młyn. Dzięki kolei i położeniu nad zatoką wieś zaczęła też przyciągać letników. To zaś doprowadziło do powstawania kolejnych pensjonatów. W 1904 roku powstało również Towarzystwo Kąpieli Bałtyckiej, które wybudowało Dom Kuracyjny i niewielkie molo.

W chwili odzyskania przez Polskę niepodległości w 1920 roku Gdynia była największą wsią w najbliższej okolicy, liczącą ponad 1200 mieszkańców. Nadal nie była jednak ośrodkiem o większym znaczeniu gospodarczym. Zmieniła to dopiero budowa portu.

Budowa portu Gdynia

Pierwszy raz na pomysł zbudowania portu w Gdyni zwrócono uwagę już w XVII wieku. To wtedy w 1634 r. hetman Stanisław Koniecpolski wraz z inżynierem wojskowym Janem Pleitnerem zaproponowali go królowi Władysławowi IV. Plan ten nie został jednak zrealizowany.

Do pomysłu powrócono dopiero niemal 300 lat później, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Po 1918 roku państwo potrzebowało własnego portu, niezależnego od Wolnego Miasta Gdańska, który zapewniłby swobodny handel i dostęp do morza. W 1920 roku inżynier Tadeusz Wenda otrzymał zadanie wyboru lokalizacji i przygotowania projektu. To jego raport spośród ośmiu lokalizacji wskazał właśnie Gdynię jako miejsce o najlepszych warunkach naturalnych i technicznych.

Prace rozpoczęły się w maju 1921 roku od doprowadzenia bocznicy kolejowej. W tym czasie powstał też ponad 500-metrowy pirs i falochron, a sam basen portowy pogłębiono do około 7 metrów. Inwestycja od początku napotykała jednak trudności finansowe, dlatego we wrześniu 1922 roku Sejm przyjął ustawę o budowie portu morskiego przy Gdyni jako portu użyteczności publicznej. To otworzyło drogę do rozbudowy również w kierunku portu handlowego. Wiosną 1923 roku odbyło się uroczyste otwarcie pierwszego etapu inwestycji – w basenie portowym cumowały już jednostki wojenne i kutry rybackie.

Wszystko to dało przełom, który sprawił, że miejscowość zaczęła szybko zmieniać się w jedną z najważniejszych inwestycji gospodarczych II Rzeczypospolitej.

Nadanie statusu miasta i dalszy rozwój

Dynamiczna budowa portu sprawiła, że niewielka jeszcze kilka lat wcześniej wieś zaczęła szybko się zmieniać. Napływali robotnicy, urzędnicy, inżynierowie i przedsiębiorcy, a liczba mieszkańców rosła z roku na rok – w 1926 r. było ich już około 12 tys. W efekcie 10 lutego 1926 roku Gdynia otrzymała prawa miejskie.

Międzywojenna Gdynia

Lata międzywojenne były okresem najszybszego rozwoju w historii miasta. Gdynia rosła razem z portem – powstawały nowe ulice, dzielnice mieszkaniowe, szkoły i budynki publiczne, a do pracy przyjeżdżali ludzie z całej Polski. W ciągu kilkunastu lat, do grudnia 1939 r. liczba mieszkańców wzrosła 10-krotnie, a więc do ponad 120 tysięcy.

W tym czasie miasto stało się również symbolem nowoczesności II Rzeczypospolitej. Port należał do największych na Bałtyku, a sama Gdynia rozwijało się według nowoczesnych planów urbanistycznych i architektonicznych, których ślady widoczne są w centrum do dziś. Dynamiczny rozwój przerwał dopiero wybuch wojny, który otworzył kolejny, znacznie trudniejszy rozdział w historii miasta.

Gdynia pod okupacją i w pierwszych latach powojennych

We wrześniu 1939 roku Gdynia została zajęta przez wojska niemieckie. Miasto przemianowano wówczas na Gotenhafen i podporządkowano potrzebom wojennym. Ogromne znaczenia miał tutaj właśnie port, który stał się jedną z głównych baz niemieckiej marynarki wojennej, a jego infrastruktura została przystosowana do celów militarnych. Jednocześnie rozpoczęły się masowe wysiedlenia mieszkańców, aby zrobić miejsce dla ludności niemieckiej i zaplecza wojskowego.

Do Polski miasto wróciło 5 lat później w 1945 roku. Sama zabudowa pozostała w stosunkowo dobrym stanie – jeszcze do dziś jej dużą część można podziwiać na ulicach miasta. Absolutnie nie można tego jednak powiedzieć o porcie, który został uszkodzony do tego stopnia, że wymagał odbudowy.

Rozbudowa miasta Gdyni w czasach PRL

W okresie PRL stawiano na dwa aspekty. Przede wszystkim odbudowano port, który już w latach 60. osiągnął poziom funkcjonowania sprzed 1939 roku, stając się jednym z kluczowych w kraju.

Jednocześnie jednak obrano za cel stworzenie dużego ośrodka z rozwiniętą komunikacją, handlem i zapleczem społecznym. Choć architektura tego okresu była podporządkowana funkcjonalności, to właśnie wtedy ukształtował się współczesny układ wielu dzielnic i kierunki dalszej rozbudowy miasta. W tym czasie powstawały bowiem nowe dzielnice mieszkaniowe, szkoły i obiekty użyteczności publicznej, które miały obsłużyć rosnące miasto.

Gdynia po upadku komunizmu

Po 1989 roku Gdynia weszła w okres głębokich zmian gospodarczych. Część przemysłu ciężkiego ograniczono lub przekształcono, a miasto zaczęło stopniowo rozwijać sektor usług, biznesu i nowoczesnej gospodarki. Modernizowano port, dostosowując go do nowych realiów handlu międzynarodowego, a jednocześnie inwestowano w przestrzenie publiczne, komunikację i jakość życia mieszkańców.

Duże znaczenie zyskała w tym czasie także kultura i wydarzenia przyciągające gości z całej Polski, co stopniowo wzmacniało turystyczny charakter miasta. Rozwijano nabrzeża, tereny rekreacyjne i miejsca spotkań nad morzem. To zaś sprawiło, że udało się połączyć portową tożsamość z funkcją atrakcyjnego miejsca do życia i odwiedzin przez cały rok.

Gdynia dziś

Dziś Gdynia to jedno z największych miast północnej Polski i ważna część aglomeracji Trójmiasta, licząca około 240 tysięcy mieszkańców. Nadal kluczową rolę odgrywa tu port, który pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków logistycznych nad Bałtykiem, ale miasto rozwija się także w kierunku usług, kultury i turystyki. Współczesna Gdynia łączy nowoczesną gospodarkę z nadmorskim charakterem i przestrzenią przyjazną mieszkańcom oraz gościom, co sprawia, że historia rozpoczęta kilkaset lat temu wciąż jest tu widoczna na co dzień.

Gdzie można poznać lepiej historię Gdyni?

Historia Gdyni bez wątpienia najlepiej widoczna jest podczas spaceru po mieście. Podróżując szlakiem modernistycznej Gdyni, można zobaczyć, jak wyglądała dawna zabudowa. Należy przy tym zwrócić szczególną uwagę na to, że już wtedy – włącznie z kształtem budynków – wszystko nawiązywało do morza. Całość uzupełniają placówki:

Muzeum Miasta Gdyni – stała ekspozycja prowadzi przez kolejne etapy rozwoju miasta, od budowy portu po współczesność. Na miejscu można zobaczyć fotografie, dokumenty i przedmioty codziennego życia mieszkańców.
Muzeum Marynarki Wojennej – miejsce pokazujące historię polskiej floty oraz znaczenie Gdyni jako ośrodka morskiego i wojskowego.
Skwer Kościuszki i Molo Południowe – reprezentacyjna część miasta. To tu cumują dwa najbardziej rozpoznawalne statki-muzea, a więc ORP Błyskawica i Dar Pomorza.
Muzeum Emigracji – mieszczące się w dawnym Dworcu Morskim pokazuje historię wyjazdów Polaków za granicę i znaczenie gdyńskiego portu jako miejsca rozpoczęcia wielu takich podróży.

Pobyt w mieście warto zaplanować tak, aby mieć łatwy dostęp zarówno do jego centrum, jak i nadmorskich tras spacerowych. Dlatego zapraszamy Państwa do naszego hotelu w Gdyni Orłowie. To doskonała baza wypadowa do poznawania historii miasta – położony jest kilka minut od plaży i molo, a jednocześnie blisko stacji SKM, dzięki czemu w kilka minut można dotrzeć do centrum. Spokojna lokalizacja pozwala zaś po całym dniu zwiedzania wrócić do bardziej kameralnej części miasta i odpocząć nad morzem.

Historia Gdyni w skrócie

Historia Gdyni zaczyna się od niewielkiej kaszubskiej wioski rybackiej wzmiankowanej w XIII wieku. Następnie obejmuje okres, gdy była to spokojna osada należąca do kartuzów i niewielka gmina pod zaborem pruskim. Jednak na fakt, że miejscowość określa się dziś jedną z najszybciej rozwijających się w Europie w XX wieku, wpływa decyzja o budowie portu. To m.in. jego powstanie sprawiło, że w 1926 Gdynia oficjalnie stała się miastem. W ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat przekształciła się zaś w nowoczesne miejsce i jeden z najważniejszych ośrodków gospodarki morskiej w kraju.

FAQ

Kiedy powstała Gdynia?

Nie ma jednej daty powstania Gdyni. Najstarsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1253 roku i znajduje się w dokumencie dotyczącym granic parafii na Oksywiu.

Kiedy Gdynia otrzymała status miasta i dlaczego ten rok jest tak ważny?

Gdynia otrzymała prawa miejskie 10 lutego 1926 roku. To moment przełomowy, ponieważ rozpoczął okres bardzo szybkiego rozwoju – w ciągu kilkunastu lat z niewielkiej miejscowości powstało duże miasto portowe.

Dlaczego zdecydowano, że właśnie w Gdyni powstanie port morski?

Po odzyskaniu niepodległości, Polska potrzebowała własnego portu, niezależnego od Wolnego Miasta Gdańska. Dlatego w 1920 roku szef Departamentu Spraw Morskich Ministerstwa Spraw Wojskowych, wiceadmirał Kazimierz Porębski, zlecił inżynierowi Tadeuszowi Wendzie znalezienie najlepszego miejsca pod jego budowę. Wenda przeprowadził analizy całego polskiego wybrzeża i porównał kilka możliwych lokalizacji – równolegle rozważano osiem miejscowości w tym m.in. Puck i Tczew. W swoim raporcie wskazał jednak Gdynię jako najdogodniejsze miejsce ze względu na naturalne warunki: odpowiednią głębokość wody, osłonięcie zatoki, możliwość rozbudowy oraz dobre połączenie z zapleczem kolejowym kraju.

Jak szybko rosła liczba mieszkańców Gdyni w pierwszych dekadach rozwoju miasta?

Na początku lat 20. XX wieku Gdynia liczyła około tysiąca mieszkańców, w 1926 roku już około 12 tysięcy, a tuż przed wybuchem II wojny światowej ponad 120 tysięcy.

Co warto zobaczyć w Gdyni, jeśli interesuje mnie historia, a mam tylko jeden dzień?

Najlepiej skupić się na Muzeum Miasta Gdyni i Muzeum Marynarki Wojennej, a całość uzupełnić o spacer szlakiem modernistycznej Gdyni.